Important
Questions and Answers
5. Describe the curriculum and methods of teachings advocated by Gandhiji. ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ପ୍ରବର୍ଣିତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଓ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପ୍ରଣାଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରା
Answer: ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ଶିକ୍ଷାଦର୍ଶନକୁ ମୌଳିକ ଶିକ୍ଷା (Basic Education) ବା ବୁନିୟାଦୀ ଶିକ୍ଷା (Buniyadi Shiksha) ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳିତ ଶିକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃତ୍ରିମ ଭେଦଭାବ ଓ କର୍ମବିମୁଖତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାରୁ, ଗାନ୍ଧିଜୀ ଏକ ଅଭିନବ ଦେଶୀୟ ଶିକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିକଳ୍ପନା କରିଥିଲେ ଯାହା ଭାରତୀୟ ଜନସାଧାରଣ ଓ ପରିବେଶକୁ ସୁହାଇଲା ଭଳି ହେବ। ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷାଦର୍ଶନ ଶିଶୁର ଦେହ, ମନ ଓ ଆତ୍ମାର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିଲା।
୧୯୩୭ ମସିହାରେ ଓ୍ୱାର୍ଦ୍ଧାଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ମିଳନୀରେ ଏହି ପରିକଳ୍ପନା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ‘ଓ୍ୱାଦ୍ଧା ପରିକଳ୍ପନା’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ୧୯୩୭ ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ଡକ୍ଟର ଜାକିର ହୋସେନ୍ କମିଟି ବୁନିୟାଦୀ ଶିକ୍ଷାର ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ରିପୋର୍ଟ ଓ ପାଠ୍ୟ ଖସଡ଼ା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ମୌଳିକ ଶିକ୍ଷା ଉତ୍ପାଦନଧର୍ମୀ ଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଶବାସୀଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଗୃହ ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରିବା ସହିତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀର ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ବିକାଶ ସାଧନ କରିବା ଥିଲା।
ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପ୍ରଣାଳୀ ନିମ୍ନରେ ବିଶଦ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:
୧. ପାଠ୍ୟକ୍ରମ (Curriculum)
ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ବୁନିୟାଦୀ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କର୍ମଭିତ୍ତିକ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ (Work-based curriculum) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏହି ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଥିଲା:
କ. ମାତୃଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷା (Mother Tongue as Medium) ଗାନ୍ଧିଜୀ ବିଶ୍ଵାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଇଂରେଜୀ ଭାଷା ପରିବର୍ତ୍ତେ ମାତୃଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରାଯାଇପାରିବ। ମାତୃଭାଷା ଶିଶୁର ବୁଦ୍ଧି, ରୁଚି ଓ କଳ୍ପନା ଶକ୍ତିର ବିକାଶ ସହିତ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶର ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରେ। ସେ ମାତୃଭାଷାକୁ ମାଆର କ୍ଷୀର ସହ ତୁଳନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଶିଶୁର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ବିକାଶ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ଖ. ଶିଳ୍ପ-କୈନ୍ଦ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Craft-Centered Process) ଶିକ୍ଷା ଏକ ଉତ୍ପାଦନଧର୍ମୀ ଶିଳ୍ପ-କୈନ୍ଦ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥିଲା। ହସ୍ତଶିଳ୍ପକୁ କେବଳ ଏକ ବିଷୟ ରୂପେ ନ ପଢ଼ାଇ, ବରଂ କୌଣସି ଏକ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ବା ଧନ୍ଦା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷାଦାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା। ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଓ ପରିବେଶର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ବାଛିବା ପରେ, ସେହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ପଢ଼ାଯାଉଥିଲା। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗାନ୍ଧିଜୀ ଚରଖାକୁ ଶିକ୍ଷାର ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ।
ଗ. ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ମତରେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ାଯିବା ଉଚିତ:
1. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ (Central Craft)
2. ମାତୃଭାଷା (Mother Tongue)
3. ଗଣିତ (Mathematics) (ସଂଖ୍ୟାଗଣନା, ଜ୍ୟାମିତିକ ତଥ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି)
4. ସାମାଜିକ ଶିକ୍ଷା (Social Studies) (ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ପରିବେଶ)
5. ସାଧାରଣ ବିଜ୍ଞାନ (General Science) (ପ୍ରକୃତି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ, ଶରୀର ବିଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରକ୍ଷା, ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଖଗୋଳ ବିଦ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି)
6. ଚିତ୍ରକଳା ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ (Art and Music)
ଘ. ଲିଙ୍ଗ ଭିତ୍ତିକ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ (Gender-based Curriculum) ପାଞ୍ଚମ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଉଭୟ ପୁଅ ଓ ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ହେବା ଉଚିତ। ଷଷ୍ଠ ଶ୍ରେଣୀ ପରେ ଝିଅମାନେ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଏବଂ ସାଧାରଣ ବିଜ୍ଞାନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଗୃହବିଜ୍ଞାନ (Home Science) ପଢ଼ିବା ଉଚିତ ବୋଲି ସେ ମତ ଦେଇଥିଲେ।
ଙ. ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା (Self-reliance) କର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ଉତ୍ପାଦନଧର୍ମୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ନିଜର ଖର୍ଚ୍ଚ ତୁଲାଇବା ସହିତ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇପାରିବେ। ଉତ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁ ବିକ୍ରୟ କରି ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ନିଜର ଶିକ୍ଷାର ବ୍ୟୟଭାର ବହନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।
୨. ଶିକ୍ଷାଦାନ ପ୍ରଣାଳୀ (Methods of Teaching)
ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ମତରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ସମୟରେ ଶିକ୍ଷକ ନୂତନ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗବାଦୀ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀର ଆତ୍ମବିକାଶ, ଆତ୍ମପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ସୃଜନୀ ଶକ୍ତିର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।
କ. ଧନ୍ଦାମୂଳକ ଶିକ୍ଷା (Vocational Education) ଏହି ପ୍ରଣାଳୀରେ ଶିଶୁର ମାନସିକ, ଦୈହିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ଧନ୍ଦା ବା ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଶିଶୁକୁ ପଢ଼ାଯିବା ଉଚିତ।
ଖ. କର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶିକ୍ଷା (Learning by Doing) ଶିକ୍ଷା କେବଳ ପୁସ୍ତକଭିତ୍ତିକ ନ ହୋଇ କର୍ମଭିତ୍ତିକ ହେବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ବହିରୁ ପଢ଼ି ଓ ଶୁଣି ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ଶିଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏକ କର୍ମଶାଳାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ନୂଆ ନୂଆ ଅଭିଜ୍ଞତା ଆବିଷ୍କାର କରିବାର ସୁଯୋଗ ଲାଭ କରେ।
ଗ. ଅନୁବନ୍ଧ ପଦ୍ଧତି (Correlation Method) ଅନୁବନ୍ଧ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନ କରି ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବା। ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଶୁକୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାଠ୍ୟବିଷୟ ଶିକ୍ଷା କରାଯାଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଶିଳ୍ପକର୍ମ ଭାବରେ ସୂତାକଟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଜମି ଚାଷ, ମାଟିର ପ୍ରକୃତି, କପା ମଞ୍ଜି ବପନ (ଭୂଗୋଳ), ସୂତା ରଙ୍ଗ ପ୍ରଣାଳୀ (ରସାୟନ/କଳା), କପାଗଛର ବିଜ୍ଞାନ (ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନ), ପୋଷାକ ତିଆରି (ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନ), ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନର ହିସାବ (ଗଣିତ, ଅର୍ଥନୀତି) ଆଦି ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିପାରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ସମନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ।
ଘ. ଶୃଙ୍ଖଳା (Discipline) ଗାନ୍ଧିଜୀ ଆତ୍ମ-ସଂଯମ ଓ ଆତ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଶୃଙ୍ଖଳା (self-discipline) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥିଲେ। ଶିଶୁକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିବା ପାଇଁ ଶାରୀରିକ ବା ମାନସିକ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏକ ଉନ୍ନତ ସାମାଜିକ ପରିବେଶରେ ଶିଶୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଅନୁଶାସନର ନିୟମ ଶିଖି ନିଜେ ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିପାରିବ।
ଙ. ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଭୂମିକା (Role of Teacher) ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ମତରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀର ଶିକ୍ଷଣର ସଫଳତା ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଶିକ୍ଷାଦାନ ସମୟରେ ଶିକ୍ଷକ ଜଣେ ମାଆର ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମର ସହିତ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ଚରିତ୍ରବାନ୍, କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣ, ତ୍ୟାଗୀ, ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସାର ପୂଜାରୀ ହେବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ପାଠଦାନ କେବଳ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ସୀମିତ ନ ରହି, ପାଠ୍ୟ ବହିର୍ଭୂତ ଜୀବନ ସଂପର୍କିତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷକ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ତଥା ଚରିତ୍ର ଗଠନ ଉପରେ ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବା ଉଚିତ।
ଉପସଂହାର
ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ବୁନିୟାଦୀ ଶିକ୍ଷା (ନୂଆ ତାଲିମ) ଏକାଧାରରେ ଯୁକ୍ତିନିଷ୍ଠ, ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ମତ ଓ ଉତ୍ପାଦନଧର୍ମୀ ଥିଲା। ଏହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାରତୀୟ ଶିକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣିଷ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଏବଂ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଏକ ସୁସ୍ଥ ସୁନ୍ଦର ସର୍ବୋଦୟ ସମାଜ ଗଠନ କରିବା ଥିଲା। ତାଙ୍କର ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଅନୁବନ୍ଧ ପ୍ରଣାଳୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।
୧୯୩୭ ମସିହାରେ ଓ୍ୱାର୍ଦ୍ଧାଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ମିଳନୀରେ ଏହି ପରିକଳ୍ପନା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ‘ଓ୍ୱାଦ୍ଧା ପରିକଳ୍ପନା’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ୧୯୩୭ ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ଡକ୍ଟର ଜାକିର ହୋସେନ୍ କମିଟି ବୁନିୟାଦୀ ଶିକ୍ଷାର ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ରିପୋର୍ଟ ଓ ପାଠ୍ୟ ଖସଡ଼ା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ମୌଳିକ ଶିକ୍ଷା ଉତ୍ପାଦନଧର୍ମୀ ଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଶବାସୀଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଗୃହ ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରିବା ସହିତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀର ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ବିକାଶ ସାଧନ କରିବା ଥିଲା।
ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପ୍ରଣାଳୀ ନିମ୍ନରେ ବିଶଦ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:
୧. ପାଠ୍ୟକ୍ରମ (Curriculum)
ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ବୁନିୟାଦୀ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କର୍ମଭିତ୍ତିକ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ (Work-based curriculum) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏହି ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଥିଲା:
କ. ମାତୃଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷା (Mother Tongue as Medium) ଗାନ୍ଧିଜୀ ବିଶ୍ଵାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଇଂରେଜୀ ଭାଷା ପରିବର୍ତ୍ତେ ମାତୃଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରାଯାଇପାରିବ। ମାତୃଭାଷା ଶିଶୁର ବୁଦ୍ଧି, ରୁଚି ଓ କଳ୍ପନା ଶକ୍ତିର ବିକାଶ ସହିତ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶର ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରେ। ସେ ମାତୃଭାଷାକୁ ମାଆର କ୍ଷୀର ସହ ତୁଳନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଶିଶୁର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ବିକାଶ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ଖ. ଶିଳ୍ପ-କୈନ୍ଦ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Craft-Centered Process) ଶିକ୍ଷା ଏକ ଉତ୍ପାଦନଧର୍ମୀ ଶିଳ୍ପ-କୈନ୍ଦ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥିଲା। ହସ୍ତଶିଳ୍ପକୁ କେବଳ ଏକ ବିଷୟ ରୂପେ ନ ପଢ଼ାଇ, ବରଂ କୌଣସି ଏକ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ବା ଧନ୍ଦା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷାଦାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା। ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଓ ପରିବେଶର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ବାଛିବା ପରେ, ସେହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ପଢ଼ାଯାଉଥିଲା। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗାନ୍ଧିଜୀ ଚରଖାକୁ ଶିକ୍ଷାର ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ।
ଗ. ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବିଷୟ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ମତରେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ାଯିବା ଉଚିତ:
1. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ (Central Craft)
2. ମାତୃଭାଷା (Mother Tongue)
3. ଗଣିତ (Mathematics) (ସଂଖ୍ୟାଗଣନା, ଜ୍ୟାମିତିକ ତଥ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି)
4. ସାମାଜିକ ଶିକ୍ଷା (Social Studies) (ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ପରିବେଶ)
5. ସାଧାରଣ ବିଜ୍ଞାନ (General Science) (ପ୍ରକୃତି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, ଜୀବବିଜ୍ଞାନ, ଶରୀର ବିଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରକ୍ଷା, ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଖଗୋଳ ବିଦ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି)
6. ଚିତ୍ରକଳା ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ (Art and Music)
ଘ. ଲିଙ୍ଗ ଭିତ୍ତିକ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ (Gender-based Curriculum) ପାଞ୍ଚମ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଉଭୟ ପୁଅ ଓ ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ହେବା ଉଚିତ। ଷଷ୍ଠ ଶ୍ରେଣୀ ପରେ ଝିଅମାନେ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଏବଂ ସାଧାରଣ ବିଜ୍ଞାନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଗୃହବିଜ୍ଞାନ (Home Science) ପଢ଼ିବା ଉଚିତ ବୋଲି ସେ ମତ ଦେଇଥିଲେ।
ଙ. ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା (Self-reliance) କର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ଉତ୍ପାଦନଧର୍ମୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ନିଜର ଖର୍ଚ୍ଚ ତୁଲାଇବା ସହିତ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇପାରିବେ। ଉତ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁ ବିକ୍ରୟ କରି ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ନିଜର ଶିକ୍ଷାର ବ୍ୟୟଭାର ବହନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।
୨. ଶିକ୍ଷାଦାନ ପ୍ରଣାଳୀ (Methods of Teaching)
ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ମତରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ସମୟରେ ଶିକ୍ଷକ ନୂତନ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗବାଦୀ ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀର ଆତ୍ମବିକାଶ, ଆତ୍ମପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ସୃଜନୀ ଶକ୍ତିର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।
କ. ଧନ୍ଦାମୂଳକ ଶିକ୍ଷା (Vocational Education) ଏହି ପ୍ରଣାଳୀରେ ଶିଶୁର ମାନସିକ, ଦୈହିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ଧନ୍ଦା ବା ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଶିଶୁକୁ ପଢ଼ାଯିବା ଉଚିତ।
ଖ. କର୍ମଭିତ୍ତିକ ଶିକ୍ଷା (Learning by Doing) ଶିକ୍ଷା କେବଳ ପୁସ୍ତକଭିତ୍ତିକ ନ ହୋଇ କର୍ମଭିତ୍ତିକ ହେବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ବହିରୁ ପଢ଼ି ଓ ଶୁଣି ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ଶିଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏକ କର୍ମଶାଳାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ନୂଆ ନୂଆ ଅଭିଜ୍ଞତା ଆବିଷ୍କାର କରିବାର ସୁଯୋଗ ଲାଭ କରେ।
ଗ. ଅନୁବନ୍ଧ ପଦ୍ଧତି (Correlation Method) ଅନୁବନ୍ଧ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନ କରି ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବା। ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିଶୁକୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାଠ୍ୟବିଷୟ ଶିକ୍ଷା କରାଯାଇଥାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଯଦି ଶିଳ୍ପକର୍ମ ଭାବରେ ସୂତାକଟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଜମି ଚାଷ, ମାଟିର ପ୍ରକୃତି, କପା ମଞ୍ଜି ବପନ (ଭୂଗୋଳ), ସୂତା ରଙ୍ଗ ପ୍ରଣାଳୀ (ରସାୟନ/କଳା), କପାଗଛର ବିଜ୍ଞାନ (ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନ), ପୋଷାକ ତିଆରି (ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନ), ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନର ହିସାବ (ଗଣିତ, ଅର୍ଥନୀତି) ଆଦି ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିପାରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ସମନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ।
ଘ. ଶୃଙ୍ଖଳା (Discipline) ଗାନ୍ଧିଜୀ ଆତ୍ମ-ସଂଯମ ଓ ଆତ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଶୃଙ୍ଖଳା (self-discipline) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥିଲେ। ଶିଶୁକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିବା ପାଇଁ ଶାରୀରିକ ବା ମାନସିକ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏକ ଉନ୍ନତ ସାମାଜିକ ପରିବେଶରେ ଶିଶୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଅନୁଶାସନର ନିୟମ ଶିଖି ନିଜେ ନିଜକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିପାରିବ।
ଙ. ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଭୂମିକା (Role of Teacher) ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ମତରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀର ଶିକ୍ଷଣର ସଫଳତା ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଶିକ୍ଷାଦାନ ସମୟରେ ଶିକ୍ଷକ ଜଣେ ମାଆର ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମର ସହିତ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶିକ୍ଷକ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ଚରିତ୍ରବାନ୍, କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣ, ତ୍ୟାଗୀ, ସତ୍ୟ ଓ ଅହିଂସାର ପୂଜାରୀ ହେବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ପାଠଦାନ କେବଳ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ସୀମିତ ନ ରହି, ପାଠ୍ୟ ବହିର୍ଭୂତ ଜୀବନ ସଂପର୍କିତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷକ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ତଥା ଚରିତ୍ର ଗଠନ ଉପରେ ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବା ଉଚିତ।
ଉପସଂହାର
ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ବୁନିୟାଦୀ ଶିକ୍ଷା (ନୂଆ ତାଲିମ) ଏକାଧାରରେ ଯୁକ୍ତିନିଷ୍ଠ, ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ମତ ଓ ଉତ୍ପାଦନଧର୍ମୀ ଥିଲା। ଏହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାରତୀୟ ଶିକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣିଷ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଏବଂ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଏକ ସୁସ୍ଥ ସୁନ୍ଦର ସର୍ବୋଦୟ ସମାଜ ଗଠନ କରିବା ଥିଲା। ତାଙ୍କର ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଅନୁବନ୍ଧ ପ୍ରଣାଳୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।