"ଭାରତ-ଭାବନା" କବିତାର ସରଳ ସାରାଂଶ
ପରିଚୟ: କବି ଓ କବିତା
ପିଲାମାନେ, ଆଜି ଆମେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଜଣେ ମହାନ କବି, ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓଙ୍କର ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର କବିତା ବିଷୟରେ ପଢ଼ିବା। କବିତାଟିର ନାମ ହେଉଛି "ଭାରତ-ଭାବନା"। ଏହି କବିତାଟି ଆମ ଦେଶ ଭାରତର ଗୌରବମୟ ଅତୀତ ଉପରେ ଏକ ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ପରି। କବି ଆମ ଦେଶର ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖି ତା'ର ସେହି ପୁରୁଣା ମହାନତା, ବୀରତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନ ଓ ପବିତ୍ରତାକୁ ମନେପକାଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମନରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି ଯେ, "କ'ଣ ଏହା ସେହି ମହାନ ଭାରତ?" ଚାଲ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି କବିତାଟିକୁ ପଦ ପଦ କରି ବୁଝିବା ଏବଂ ଆମ ଦେଶର ସୁନେଲି ଇତିହାସ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା।
--------------------------------------------------------------------------------
କବିତାର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା (Stanza-by-Stanza Explanation)
୧. ପ୍ରଥମ ପଦ (Stanza 1)
ଏହି ପ୍ରଥମ ପଦରେ, କବି ଭାରତର ମହାନ ଅତୀତକୁ ମନେପକାଇ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଆମ ଦେଶର ପବିତ୍ରତା ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି।
ଏହି କି ସେ ପୁଣ୍ୟ-ଭୂମି ଭୁବନ-ବିଦିତ, ସୁବିସ୍ତୀର୍ତ୍ତ ରଙ୍ଗଭୂମି ଆର୍ଯ୍ୟ-ଗୌରବର ? ଏହି କି ଭାରତ, ଯାର ମହିମା ସଙ୍ଗୀତ- ଗମ୍ଭୀର-ଝଙ୍କାରେ ପୂର୍ତ୍ତ ଦିଗ ଦିଗନ୍ତର ? ଏହି କି ସେ ସୁମନୋଜ୍ଞ ଆଶା-ସରୋବର, ଯାର ଜ୍ଞାନାମୃତପାନେ କୃତାର୍ଥ ଧରଣୀ ? ଯାର ତେଜେ ବିଭାସିତ ଦେଶଦେଶାନ୍ତର ? ଏହି କି ସେ ବସୁଧାର ସମୁଜ୍ଜ୍ଵଳ ମଣି ? ଏହି କି ଅମୃତମୟୀ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ – ସନ୍ତାନ-ଜନନୀ ?
ଏଠାରେ କବି କହୁଛନ୍ତି, ଆମ ଦେଶ ଭାରତ ଏକ ପବିତ୍ର ଭୂମି, ଯାହାକୁ ସାରା ଦୁନିଆ ଜାଣେ। ଏହା ଥିଲା ଆର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ବୀରତ୍ୱ ଓ ଗୌରବର ସ୍ଥାନ। ଏହାର ମହିମା ଚାରିଆଡ଼େ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ଭାରତ ଥିଲା ଜ୍ଞାନର ଏକ ପୋଖରୀ ସଦୃଶ, ଯେଉଁଠାରୁ ସାରା ପୃଥିବୀ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ପାନ କରିଥିଲା। ଏହା ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ପରି ଥିଲା। କବି ଶେଷରେ ପଚାରୁଛନ୍ତି, କ'ଣ ଏହା ସେହି ଭୂମି ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରୁଥିବା ଅମର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା? କବି ଏହିସବୁ ମହାନତାକୁ ମନେପକାଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯାହା ଆମେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦରେ ଦେଖିବା।
୨. ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ (Stanza 2)
କବି ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ଭାରତକୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି ଯେ ଏହା ସେହି ପୁରୁଣା ମହାନ ଭୂମି।
କେମନ୍ତେ ହା ବିଭୋ ! ଆଜି କରିବି ବିଶ୍ୱାସ, ଏହି ସେହି ଦେବଭୂମି ବିଶ୍ୱବନ୍ଦନୀୟା ? ଏହି ସେହି ତେଜୋବୀର୍ଯ୍ୟ-ଗୌରବନିବାସ, ଯାହାର ସ୍ମରଣେ ଉଲ୍ଲସଇ ବୀର-ହିୟା ? ଏହି ସେହି ସର୍ବଦେଶ-ଅଗ୍ରଗଣନୀୟା ? ମାନବ-ମାନସ-ଚକ୍ଷୁ ଜ୍ଞାନ-ଆଦିତ୍ୟର ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଭବସ୍ଥଳୀ, ତେଣୁ ମହନୀୟା, ଯେସନ ପୂର୍ବାଶା, ଉଷା-ଉତ୍ସଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର, ଶୈଶବୀୟ ଲୀଳାଭୂମି ଲୋକଚକ୍ଷୁ- ଦେବ ତପନର ।
ଏହି ପଦରେ କବି ନିଜର ଦୁଃଖ ଓ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ପଚାରୁଛନ୍ତି, "ଏ କ'ଣ ସତରେ ସେହି ଭୂମି, ଯାହାକୁ ସାରା ବିଶ୍ୱ ପୂଜା କରୁଥିଲା? ଏ କ'ଣ ସେହି ସ୍ଥାନ ଯାହା ସାହସ ଓ ଗୌରବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା?" କବି କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତ ହିଁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା, ଠିକ୍ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବି କବି ଆମ ଇତିହାସର ଆହୁରି ଗଭୀରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ପ୍ରଥମେ ସେ ପବିତ୍ର ସରସ୍ଵତୀ ନଦୀ କଥା ମନେପକାଉଛନ୍ତି।
୩. ତୃତୀୟ ପଦ (Stanza 3)
ଏବେ କବି ସେହି ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଥିଲା।
କାହିଁ ସେହି ନଦୀ ପୁଣ୍ୟତୋୟା ସରସ୍ୱତୀ, ଯାର କୂଳେ ଋଷିକଣ୍ଠୁ ସ୍ଫୁରିଲା ଗମ୍ଭୀରେ ଈଶସ୍ତୁତି, ଦେବରୂପେ ମୋହିଁ ବସୁମତୀ ଅମୃତ ସଙ୍ଗୀତତାଳେ ଉନ୍ମାଦିଣ ଧୀରେ ହୃଦୟର ଉଚ୍ଚତମ ଆଶା-ଲହରୀରେ ? ନାହିଁ ରେ ଭାରତବକ୍ଷେ ଆଜି ସେ ସରିତ, ବେଦମାତା, ଆର୍ଯ୍ୟଦେହ ପୁଷ୍ଟ ଯାର ନୀରେ, ଆର୍ଯ୍ୟକବି ଆତ୍ମାପଦ୍ମ ଯହିଁ ବିକଶିତ, ଶିଖିଲା ସମ୍ବନ୍ଧ ତାର ପରମାତ୍ମା-ମିହିର ସହିତ ।
ଏଠାରେ କବି ପଚାରୁଛନ୍ତି, ସେହି ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୁଆଡେ ଗଲା? ଏହି ନଦୀ ଏଥିପାଇଁ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା କାରଣ ଏହାରି କୂଳରେ ମହାନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ତୁତିଗାନ (ଈଶସ୍ତୁତି) କରିଥିଲେ। ଏହାକୁ 'ବେଦମାତା' ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା କାରଣ ଆମର ପବିତ୍ର ବେଦଗୁଡ଼ିକ ଏହିଠାରେ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। କବି କହୁଛନ୍ତି ଯେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଆର୍ଯ୍ୟ କବିମାନଙ୍କ ଆତ୍ମା ପଦ୍ମଫୁଲ ପରି ଫୁଟୁଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜର ସମ୍ପର୍କ ସେହି ପରମାତ୍ମା ବା ଈଶ୍ୱର-ରୂପକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଅନୁଭବ କରିପାରୁଥିଲେ। ଏହା କେତେ ସୁନ୍ଦର କଳ୍ପନା, ନୁହେଁ କି? ସେହି ନଦୀ କୂଳରେ ଯେଉଁ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ, କବି ଏବେ ସେମାନଙ୍କୁ ମନେପକାଉଛନ୍ତି।
୪. ଚତୁର୍ଥ ପଦ (Stanza 4)
କବିତାର ଏହି ଅଂଶରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ମହାନ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମନେପକାଯାଇଛି।
ନାହିଁ ସେହି ଦିନ, ଯେବେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମେ ସମାସୀନ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ଆର୍ଯ୍ୟଋଷିଗଣ- ବଶିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ବ୍ୟାସ ତପୋଧନ, ରାଜର୍ଷି ଜନକ ନିତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ-ଶାନ୍ତି-ପରାୟଣ, ଧ୍ୟାୟିଲେ ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ବ ମଗ୍ନ ତପସ୍ୟାରେ, ଆନନ୍ଦେ ବିସ୍ମୟେ ଆହା କଲେ ଦରଶନ ବ୍ୟାପି ଅକୂଳ ଅନନ୍ତ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରେ ବିରାଜିତ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି ନିସ୍ତରଙ୍ଗ କାଳପାରାବାରେ ।
ଏଠାରେ କବି କହୁଛନ୍ତି, ଏକ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ବଶିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ବ୍ୟାସ ଏବଂ ରାଜର୍ଷି ଜନକଙ୍କ ପରି ମହାନ ଋଷିମାନେ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ବସି ସୃଷ୍ଟିର ରହସ୍ୟ (ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ବ) ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଅସୀମ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକ (ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି) ଦେଖିପାରୁଥିଲେ। କେବଳ ଋଷି ନୁହଁନ୍ତି, ସେହି ସମୟର ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁଣବତୀ ଥିଲେ, ଯାହା କବି ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦରେ କହୁଛନ୍ତି।
୫. ପଞ୍ଚମ ପଦ (Stanza 5)
ଏବେ କବି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଗୁଣବତୀ ଓ ସାହସୀ ନାରୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି।
ଥିଲା ଦିନ ଯେବେ ଏହି ଭାରତଧାମରେ ପବିତ୍ରତା ମୂର୍ତ୍ତିମତୀ ସରଳତାମୟୀ ଦୟାରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣା ଋଷିଜନ ଘରେ, ଋଷିକନ୍ଯା ଋଷିପତ୍ନୀ ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟୀ, ଉଶ୍ବାସିଲେ ପାପାକ୍ରାନ୍ତ ମେଦିନୀର ଦେହେ । ଯେବେ ବୀରସୀମନ୍ତିନୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ-କୁମାରୀ ପ୍ରସବିଲେ ବୀରବୃନ୍ଦ ମହୀ-ଅଳଙ୍କାର, ଶିଖାଇଲେ ପ୍ରାଣକାନ୍ତେ କଟାକ୍ଷ ପ୍ରହାରି ସେ ବୀରତ୍ବ, ଯା'ର ଯଶ ଦ୍ୟୁଲୋକେ ଘୋଷଇ ସଂସାର ।
ଏହି ପଦରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ମହାନ ନାରୀଙ୍କ କଥା କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ, ଋଷିକନ୍ଯା ଓ ଋଷିପତ୍ନୀ ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା ଏବଂ ଦୟାର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ-କୁମାରୀ ବା ବୀର ରାଜକୁମାରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମହାନ ବୀରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଥିଲେ। କବି ଏଠାରେ ଏକ ଚମତ୍କାର କଥା କହିଛନ୍ତି। ସେହି ବୀର ରାଜକୁମାରୀମାନେ ଏତେ ତେଜସ୍ୱିନୀ ଥିଲେ ଯେ ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ ନିଜର ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚାହାଣିରେ ('କଟାକ୍ଷ ପ୍ରହାରି') ମହାନ ବୀରତ୍ୱ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇପାରୁଥିଲେ। ଏହି ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କବି ଏବେ ମହାନ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରୀ ଅଯୋଧ୍ୟା କଥା ମନେପକାଉଛନ୍ତି।
୬. ଷଷ୍ଠ ପଦ (Stanza 6)
ଏଠାରେ କବି ରାମାୟଣର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗରୀ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି।
ଜନନୀ, କାହିଁ ସେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଧନ୍ୟା ଯୋଧେନ୍ଦ୍ର-ଜନନୀ କ୍ଷାତ୍ରତେଜୋଭାନୁ ଯହିଁ ଉଇଁଲା ପହିଲେ ହିମୋଜ୍ଜ୍ଵଳ ହିମାଚଳଶିରେ ଦିନମଣି ହେମରଶ୍ମି ବିଞ୍ଚେ ଯଥା ନିଶା ପ୍ରଭାତିଲେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭବ ବଂଶ ଅବା କେଉଁଠାରେ, ଯାର କୀର୍ତ୍ତି-ମହାଗୀତ ଆଦିମହାକବି ଗାଇଲେ ଅମୃତକଣ୍ଠେ ପବିତ୍ର ଝଙ୍କାରେ, ବୀରତ୍ବର, ସତୀତ୍ବର ସେ ଅତୁଲ୍ୟ ଛବି ଚିତ୍ରି ରାମାୟଣାକାରେ ତପୋଧନ ।
କବି ପଚାରୁଛନ୍ତି, ମହାନ୍ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ସେହି ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀ କେଉଁଠି? ସେଠାରେ ବୀରତ୍ୱର ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିମାଳୟ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରି ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା। ସେ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ (ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭବ ବଂଶ) କଥା ମଧ୍ୟ ପଚାରୁଛନ୍ତି। ସେ ଆଦିମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମନେପକାଉଛନ୍ତି, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ବୀରତ୍ୱ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସତୀତ୍ୱର ଅମର କାହାଣୀକୁ ରାମାୟଣରେ ଲେଖିଥିଲେ। ରାମାୟଣ ପରେ, କବିଙ୍କ ମନ ମହାଭାରତର ମହାନ ନଗରୀ ଆଡ଼କୁ ଚାଲିଯାଉଛି।
୭. ସପ୍ତମ ପଦ (Stanza 7)
ଏବେ କବିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ମହାଭାରତ ଯୁଗର ମହାନ ନଗରୀ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ଓ ହସ୍ତିନାପୁର ଆଡ଼କୁ ଯାଉଛି।
ଭାରତହୃଦକୌସ୍ତୁଭ କୌରବ-ଗୌରବ, କାହିଁ ସେହି ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ କାହିଁ ବା ହସ୍ତିନା ? ଯାହାର ମୋହନ ଛବି ନୟନଦୁର୍ଲଭ- ହୃଦଦରପଣେ ଧରି ଆବରେ ଯମୁନା, ଅବିରତ ନୃତ୍ୟେ ରତ ଥିଲୁ କଲ୍ଲୋଳିନି, ସୁନୀଳ ପ୍ରବାହ ତୋର ଆଜି ବହମାନ, ପୂରବେ ଯେପରି ବହୁଥିଲୁ ତରଙ୍ଗିଣି ! କିନ୍ତୁ କିବା ଅଦଭୁତ ବିଧିର ବିଧାନ, ତୋ ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ୍ ସମ ସେ ଐଶ୍ବର୍ଯ୍ୟ ଲୁପ୍ତ ଲୋ ଚଟିନି !
ଏଠାରେ କବି ପଚାରୁଛନ୍ତି ଯେ ସେହି ସୁନ୍ଦର ନଗରୀ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ଓ ହସ୍ତିନାପୁର କୁଆଡେ ଗଲା। ଯମୁନା ନଦୀ ଆଜି ବି ବହିଚାଲିଛି, କିନ୍ତୁ ତା' କୂଳରେ ଥିବା ସେହି ମହାନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପାଣି ଫୋଟକା (ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ୍) ପରି ସମୟ ସହିତ ମିଳେଇ ଯାଇଛି। ଏହା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ସମୟ ଆଗରେ ବଡ଼ରୁ ବଡ଼ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ହଜିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସେହି ମହାନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଶେଷ ହେଲା? ତା'ର କାହାଣୀ ଲୁଚି ରହିଛି ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ, ମହାଭାରତରେ। ଚାଲ, ଦେଖିବା କବି ସେହି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ବିଷୟରେ କ'ଣ କହୁଛନ୍ତି।
୮. ଅଷ୍ଟମ ପଦ (Stanza 8)
ଏହି ଅଂଶରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ମହାଭାରତର ମହାଗୀତ କଥା ଭାଳି ବିସ୍ମୟେ ହୃଦୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହଇ କାହାର ? ଘୋର ଭୈରବ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ରଣସ୍ଥଳୀ, ବିଶାଳ ଜଗତେ କାହିଁ ପଟାନ୍ତର ତାର ? ନାହିଁ ଦେଶ ରବିତଳେ ଯହିଁ ଏକାହବେ ମହାରଥୀ ମହାବାହୁ ଏତେ ବୀରମଣି ଦାବାନଳ ଜିଣି ତେଜେ ମାତିଲେ ଭୈରବେ, ପ୍ରତାପେ କମ୍ପିତ କରି ବିପୁଳ ଧରଣୀ, ମହାବାହୁ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ, ଆର୍ଜୁନି ।
କବି କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମହାଭାରତ କଥା ଭାବିଲେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂରିଯାଏ। ସେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀରେ ଅତୁଳନୀୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ ଏବଂ ଆର୍ଜୁନି (ଅଭିମନ୍ୟୁ)ଙ୍କ ପରି ମହାନ୍ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଲଢ଼ିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସାରା ପୃଥିବୀ କମ୍ପି ଉଠିଥିଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଭାରତର ଅବସ୍ଥା ଖରାପ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ଅନ୍ଧକାର ସମୟରେ ଜଣେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ହେଲା।
୯. ନବମ ପଦ (Stanza 9)
ଏବେ କବି ସେହି ସମୟର କଥା କହୁଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିଲା ଏବଂ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା।
ଅନ୍ୟାୟର ଅତ୍ୟାଚାରେ ଚିର-ଜର୍ଜରିତ, ସର୍ବଥା ଜଡ଼ିତ କୁସଂସ୍କାର-ଅନ୍ଧକାରେ, ଥିଲା ଏ ଭାରତଭୂମି ଯୁଗାନ୍ତ ପୀଡିତ, ଯେବେ ଶାକ୍ୟସିଂହ ବୁଦ୍ଧ ବିଖ୍ୟାତ ସଂସାରେ ଭୂଭାରହରଣ-ଅର୍ଥେ ତେଜି ରାଜଭୋଗ ତପସ୍ୟା-ସାଗରେ ମଜ୍ଜି ଲଭିଲେ ସେ ଜଳେ ନିର୍ବାଣ-ତତ୍ତ୍ବରତନ ସାଧୁ ଜ୍ଞାନଯୋଗ, ପ୍ରଚାରିଲେ ନବଦୀକ୍ଷା, “ସମାନ ସକଳେ”- ବ୍ୟାପିଲା ଦାବାଗ୍ନି ପ୍ରାୟେ ମହାଦୀକ୍ଷା ।
ଏହି ପଦରେ କବି କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସର ଅନ୍ଧକାରରେ (କୁସଂସ୍କାର-ଅନ୍ଧକାରେ) ବୁଡ଼ି ରହିଥିଲା, ସେତେବେଳେ 'ଶାକ୍ୟସିଂହ' ବା ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଖୋଜୁନଥିଲେ, ବରଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ (ଭୂଭାରହରଣ-ଅର୍ଥେ) ନିଜ ରାଜମହଲ ଓ ସୁଖ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ 'ନିର୍ବାଣ'ର ରାସ୍ତା ଖୋଜି ପାଇଲେ, ଯାହା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ତାଙ୍କର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ଥିଲା "ସମାନ ସକଳେ" ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତେ ସମାନ, ଯାହା ନିଆଁ ପରି ଚାରିଆଡ଼େ ବ୍ୟାପିଗଲା। ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଏହି ମହାନ ବାଣୀ କିପରି ରାଜାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲା ଏବଂ ଭାରତରେ ଏକ ନୂଆ ଯୁଗ ଆଣିଲା, ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
୧୦. ଦଶମ ପଦ (Stanza 10)
ଏହି ଅଂଶରେ ସେହି ଗୌରବମୟ ସମୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯେତେବେଳେ ମହାନ ସମ୍ରାଟମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଦୂର ଦୂରକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା।
ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ-ବୈଜୟନ୍ତୀ ବିଜୟ-ଉଲ୍ଲାସେ, ନବଧର୍ମ ନବରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପିଣ ଭାରତେ, ଧାଇଁଲା ସରବ ଦିଗେ ଜିଣିବାର ଆଶେ ସିଂହଳ, ତାତାର, ଚୀନ, ଜାପାନ, ତିବ୍ବତେ । ଆହା କିବା ପ୍ରଭାମୟ ଭାରତଭବନ ଥିଲା ସେହିକାଳେ, ଯେବେ ଶାସିଲେ ଧରଣୀ ଗୁପ୍ତବଂଶ-ଅବତଂସ ବୌଦ୍ଧ ଭୂପଗଣ, ଯବନବିଜୟୀ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ବୀରାଗ୍ରଣୀ, ଦେବପ୍ରିୟ ପ୍ରିୟଦର୍ଶୀ ଲୋକନାଥ ଅଶୋକ ନୃମଣି ।
ଏହି ପଦ ଅନୁସାରେ, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପତାକା ଭାରତରେ ଉଚ୍ଚରେ ଉଡ଼ିଲା ଏବଂ ଏକ ନୂଆ ଧର୍ମ ଓ ନୂଆ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ ହେଲା। ଏହି ଧର୍ମ ସିଂହଳ (ଶ୍ରୀଲଙ୍କା), ତାତାର, ଚୀନ, ଜାପାନ ଏବଂ ତିବ୍ବତ ପରି ଦେଶକୁ ବ୍ୟାପିଗଲା। କବି ସେହି ସମୟର ମହାନ ଶାସକମାନଙ୍କୁ ମନେପକାଉଛନ୍ତି, ଯେପରିକି ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କରୁଥିବା ଗୁପ୍ତବଂଶର ରାଜାମାନେ, ଗ୍ରୀକ୍ (ଯବନ) ମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିବା ବୀର ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ। ଏହି ମହାନ ରାଜାମାନେ କେବଳ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର କରିନଥିଲେ, ବରଂ ସେମାନେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର କଳାକୃତି ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
୧୧. ଏକାଦଶ ପଦ (Stanza 11)
ଏହି ଶେଷ ପଦରେ ବୌଦ୍ଧ ରାଜାମାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏବଂ ସୁଶାସନ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ନଭଶ୍ଚୁମ୍ବୀ ପରବତ ଭେଦି ଶିଳ୍ପବଳେ ଜାଳଗର୍ବ-ଖର୍ବକାରୀ କୀରତିନିଚୟ ଗାନ୍ଧାର ବରାଟ ପୁଣି ଗୁର୍ଜର ଉତ୍କଳେ ନିର୍ମିଲେ କୌଶଳେ ଏହି ନରପତିଚୟ ସ୍ଥାପି କେତେ ଜୟସ୍ତୂପ ଗୌରବ-କେତନ ଭାରତର ଜୟପ୍ରଭା ଦେଶଦେଶାନ୍ତରେ ବିସ୍ତାରିଲେ ମହାଯଶା ମହୀପତିଗଣ, ପ୍ରକୃତିରଞ୍ଜନ-ବ୍ରତ ପାଳି ଯତନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିଲେ ଶାନ୍ତମୟ ସୁଶାସନ ଦିଗ-ଦିଗନ୍ତରେ ।
ଏହି ରାଜାମାନେ ପାହାଡ଼ କାଟି ଅଦ୍ଭୁତ କଳାକୃତିମାନ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହିସବୁ କଳାକୃତି ଗାନ୍ଧାର, ବରାଟ, ଗୁର୍ଜର (ଗୁଜରାଟ) ଏବଂ ଉତ୍କଳ (ଓଡ଼ିଶା) ପରି ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେମାନେ ଅନେକ 'ଜୟସ୍ତୂପ' (ବିଜୟ ସ୍ତମ୍ଭ) ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଭାରତର ଯଶକୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା। ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଉଛି, ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଖୁସି ପାଇଁ କାମ କରୁଥିଲେ (ପ୍ରକୃତିରଞ୍ଜନ-ବ୍ରତ) ଏବଂ ଏକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ (ଶାନ୍ତମୟ ସୁଶାସନ) ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି କବି ଭାରତର ଗୌରବମୟ ଅତୀତର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିଛନ୍ତି, ଯାହା ଆମକୁ ଆମ ଦେଶ ପାଇଁ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରାଏ।
--------------------------------------------------------------------------------
କିଛି କଠିନ ଶବ୍ଦର ସରଳ ଅର୍ଥ
କଠିନ ଶବ୍ଦ | ସରଳ ଅର୍ଥ |
ପୁଣ୍ୟ-ଭୂମି | ପବିତ୍ର ଜାଗା |
ବସୁଧା | ପୃଥିବୀ |
ଋଷି | ଯେଉଁ ମୁନିମାନେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ |
ବେଦମାତା | ବେଦମାନଙ୍କର ମାଆ (ଏଠାରେ ସରସ୍ଵତୀ ନଦୀ) |
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି | ଭଗବାନଙ୍କର ଆଲୋକ |
କ୍ଷାତ୍ରତେଜୋଭାନୁ | ବୀରମାନଙ୍କର ତେଜ ବା ଶକ୍ତି ରୂପକ ସୂର୍ଯ୍ୟ |
ନିର୍ବାଣ | ଦୁଃଖରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି |
ଜୟସ୍ତୂପ | ବିଜୟର ସ୍ତମ୍ଭ |
--------------------------------------------------------------------------------
ଶେଷ କଥା (Conclusion)
ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ ଏହି କବିତାଟିକୁ ଆମକୁ ମନେପକାଇ ଦେବା ପାଇଁ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ ଆମ ଦେଶ ଭାରତ ଦିନେ କେତେ ମହାନ ଥିଲା। ଜ୍ଞାନ, ବୀରତ୍ୱ, କଳା ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାରେ ଏହା ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲା। କବିତାଟି ପଢ଼ିସାରିବା ପରେ ମନରେ ଗୋଟିଏ ଗର୍ବ ଆସୁଛି, ନୁହେଁ କି? ଏହି ଗର୍ବ ହିଁ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବ, ଆମ ଦେଶକୁ ପୁଣିଥରେ ସେହିପରି ମହାନ କରିବା ପାଇଁ। ଆମର ଏହି ଗୌରବମୟ ଇତିହାସକୁ ଜାଣିବା ଏବଂ ସେଥିରୁ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।